Сэнсийн тал (АВРАЛЫН ОРОН ЭРГҮНЭ ГУН)

Он цаг улиравч тэд хийгээд тэдний үр сад тэндээ байсаар, өвөр хоорондоо гэрлэсээр үржин өсчүхүй. Төрөл бүр нь өөрийн өвөрмөц нэр, цол бүхий омог болсон авай. Эдгээр омог бас цааш салбарлаж, өдгөө монгол айм­гууд хэнийгээ ямар сал­бараас үүссэнийг, тэр нь нэг нэгэн­тэйгээ ямар ойрын хамаатайг тогтоон чадсан ажаам.

Тэд бол дүрлүгин мон­голчууд юм. Монгол гэдэг үг нь mong ol  “ард үл үлд­сэн”, “гэнэн хүн” гэсэн утга­тай. Монгол хэлээр хиан [qiyan] гэдэг нь улаанаар эргэлдсэн ус, уулаас доош газарт шуугин бууж буй уруй мэт эрчтэй, түргэн, хүчтэй гэсэн утгатай. Хиан нь эрэлхэг, хатан зоригтой байсан тул энэ үг түүний нэр болжухуй.

Хиад гэдэг нь хианы олон тоо юм. Уг гар­лаараа түүнд ойрхонуудыг нь эрт дээр цагт хиад гэдэг байсан ажгуу.” Сэнсийн талд жигүүрээ дэлгээд дүүлэн нисэх гэж байгаа хун бүхий хөшөө зу­лын гол мэт бадамлан буйг дээр өгүүлсэн. 

Буриад зон маань

Хун шувуун гарвальтай

Хус модон цэрэгтэй гэж шүлэглэн хэлэлцэх. Буриа­дын арваннэгэн омог хун шувуунаас үүссэн гэсэн до­мог буй. Энд энэ бүхнийг бэлгэдэсэн байх аа. Сэнсийн тал энэ тухайтад нэгэн үлгэр хэлэвэй. 

...Хорь түмэд гэдэг нэ­гэн сайхан эр Байгал нуу­рын эргээр явж байта есөн цагаан хун шувуу зүүн хойт зүгээс нисэн ирээд, Байгалийн эрэг дээр суухдаа хун хувцасаа тайлахдаа есөн хүүхэн болоод нуурын усанд ордог байгаа. Хорь түмэд нэг хун­гийн хувцасыг хулууж аваад, биеэ харуулалгүй хэв­тэв.  

Усанд орж дуусаад най­ман хун нь хувцасаа өм­сөөд зүүн хойшоо нисэн оджээ. Хувцасгүй ганц нь үлд­сэнд Хорь түмэд гэргийгээ болгон авчээ. Тэр хоёр айл гэр болоод жаргалтай сай­хан амьдарч, арван нэгэн хөвүүн­тэй болжээ. Эхнэр нь гуйдаг бай­жээ. “Би нутагтаа буцъя. Чи олон үртэй оллоо, чамд ядрах ядрал, зүдрэх зүдрэл үгүй болов биш үү! гэхэд Хорь түмэд хувцасыг нь ер өгдөггүй байжээ.

Нэг өдөр эхнэр нь хойморынхоо орон дээр оёдол хийгээд сууж, Хорь түмэд тогооны хоёр бариулаа бариад хоол унд хийж байв гэнэ. Тэгтэл эхнэр нь “Хун хувцасыг минь гаргаад өг л дөө. Би зөвхөн өмсөж үзъе л дээ. 

Би үүдээр гарна шүү дээ. Чи бариад л авна биз дээ. Чи намайг дийлж ядах юу байх вэ дээ” Өмсөөд үзъе л дээ, өгчих л дөө” гээд шалаад байж. Хорь түмэнд гуйгаад байхад нь уяраад, “Үгүй нээрээ, өмсөж үзэхэд юу л болов” гэж бодоод хун хувцасыг авдар­наасаа гаргаад өгчи­хөж.  Эхнэр нь хун хувцасаа өмсөөд, хун шувуу болоод хойморын орон дээр да­лавчаа засаад сууж байв гэнэ.

Хорь түмэд хаалгаар гар­вал бариад авах юм гэж бодоод хаалгаруу дөхөсхийж байтал дүрд хийгээд тооноор гараад явчихдаг байгаа. “Хүүе, болиоч!” гэж Хорь түмэд хашгараад тогооны ба­риулд хөөдсөн гараараа хөлнөөс нь шүүрээд авсан ч алдаж орхижээ. Хорь түмэд араас нь “Чи арван нэгэн хөвүүндээ нэр өгөөд яв л даа” гэж хэлбэл Хөвдүүд, Галзуут, Хуацай, Халбин, Батнай, Худай, Гушид, Цагаан, Шарайд, Бодонгууд, Харгана гэж хэлжээ. Чингэж буриадын арваннэгэн омог үүссэн гэнэ ээ. 

Буриад бөө бөөлөхдөө 

Хун шувуун гарваль минь

Хус модон цэрэг минь

Хусан хүрээт Худар минь

Усан хүрээн Ойхон минь гэж бөөлдөгийн учир тэр ажээ. Хус модон цэрэг гэдэг нь хун ээж хус модон уяатай байсан гэнэ. Худар гэдэг нуур уулын оройд хус модон дунд байдаг гэнэ. Ойхон арал гэдэг Байгалийн дунд буй. Одоогийн Ольхон гээд байгаа арал.

Гэтэл Явгаан хуурч бүх монгол овогтон хун шувуунаас гарал­тай гэж тас гүрийнэ. Гэвч Мон­голын олон овогтон өөрс­дийн гарвалийн тухай уран домог зохиосон байдаг юм аа гэж, монгол уран домог монголчуудын уран сэтгэм­жийн гайхамшгийг илтгэдэг юм аа гэж, тухайлбал Эхирэд буриадууд 

Эргийн гав эхтэй

Эрээн гутаар эцэгтэй

Эхирэд буриад гэж хэл­дэг юм аа гэх мэтээр  Явгаан­тайгаа үл маргана. Соёдууд харин буриадын арван нэгэн омогт үл багтана. Эд бол биеэ даасан монгол овогтон юм. Харин Явгаан маань өөрийн үзэлтийг над батлах гэж нэг гоё домгийг ярьж өгсөн дөө. Энэ нь сайхан! Сийрүүлсү. 

Хөвсгөл далайн дэргэд дэл хад хагарч, дотроос нь ногоон пийсүү чулуу цухуйж, тэр чулуун дотроос нэгэн сайхан эр гарч ирж гэнэ ээ. Тэр эр хуур гайхалтай сайхан татдаг юмсанж. Нэгэн өглөө хуур татаж суутал нь Далай ээжид хөвж явсан хун хуурын аялгууг сонсоод, залууд дурлаж, дороо үзэсгэлэнт бүсгүй болон хувилж, тэр хоёр ханилан сууж гэнэ ээ.

Тэр хоёр ханилаад хүүхэдтэй ч болж, хүүхдээ гурван ой хүрч байхад нь бүсгүй нэг өглөө цай үйх гэж байсан тогоотой усаа харахдаа далай ээжээ санагалзан, толгойноосоо эхлээд хун төрхөнд орсоор, тооноор нисээд гарахад нь нөхөр нь тулганд гал түлж байсан хөөтэй гараар хөл­нөөс нь  хальт атгаад алд­жээ. Тэгээд хунгийн хөл хар болсон гэнэ Тэр үед хуур тол­гой­гүй байжээ. Хөвүүн хун гэр­гийгээ санахдаа хуу­ран­даа хун толгой хийж, тэр үеээс хуур хун толгойтой бол­сон гэнэ.

Өөрийнхөө үзэлд дэндүү үнэнч Явгаан үүний бэлгэдэл болгож хун хуур биенээсээ үл салгана. Бидний дээшээ өгсөхөд ч суварганыхаа дэр­гэд хуураа дарж, туулиа хайлсан. Чингэхэд “хуурын эгш­гээр тэмээ уйлуулж бол­но гэж монголчуудын ярьдаг нь талаар бус” хэмээн Оро­сын их яруу найрагч Сергей Есениний дуун алд­сан нь тархинд харваж бай­вай. Үүнийг үл өгүүлэн өгүү­лэ­хэд  Хун шувууны орд гэж бид­ний орой дээр буй.

Дэл­хийд хамгийн ойрхон орд. 11 мянган гэрлийн жилийн зайтай ойрхон. Үүнийг хаанаас уншснаа санахгүй байв. Улаанбаатартаа ирээд “хавхаа эргэхээр” Номин Их дэлгүүрийн номын тасгаар ороод, хүүхдэд зориулсан гараг эрхсийн тухай нэгэн ном сөхтөл эл мэдээ нүднээ торов. Нэг сөхтөл шүү! Үүнийг юуны тул өгүүлнэ вэ? Хун шувуун гарвалъ дор өгүүлэх зүйлтэй холбоотой юм биш байгаа? Хун шувуу тэнгэрийн амьтан!.

Сэнсийн тал... Сэнсийн талд сэнсрэн буй салхин шиг хэлбэртэй хиргисүүр байсан байна. Нэгийг нь тоноод хажууд нь ийм хэлбэртэй хиргисүүр байсан юм аа гэж мэдүүлэх гэж хуйлрасан дүрс зурсан самбар босгочихож. Явгаан маань арваад жилийн өмнө ирэхэд чулууг яг ийм хэлбэртэйгээр өрсөн бас нэг газар байсан, тэр хаана байна гэж бидэнд замчилж яваа Зоя Сергеевнагаас нэхэж байв. Цаадах нь “тэнд очино, очино” гэж тайвшуурлсаар үнэхээр тийш аваад очлоо. Тэгтэл тэр өрсөн чулуу нь алга байв. Оросууд алтны уурхайруу зам тавих гээд уг чулууг зайлуулаад нэлээн зайтай овоолчихсон аж. Явгаан шогширно. Үглэнэ. “Ийм юм байх гэж” хэмээн гайхна. 

Энэ нь Явгааны түмэн зөв. Монголын түү­хийн нэгэн тайлагдаагүй нууц устаж байгаа нь энэ. Түрүү­ний удаа ирэхдээ аме­рикийн эрдэмтэдтэй, Самайн Данзан багштайгаа хамт явж байж. Америкчууд тэр өрсөн чулууг үзүүт шуу­гилдан, дор нь сансрын холбоо залгаж, Америкруу яриад, уул өөд өгсөж, уг өр­сөн чулууны зургийг авц­гаасан гэнэ. Чингэхлээр нь Явгаан “энэ их л чухал юм байх нь” гэж ойлгосон бай­на.

Яг тэр өрсөн чулууны чанх баруун талд бас сум мэт хэлбэртэй өрсөн чулуу байж. Харин тэр чулуу нь байна аа. Энэ сум 13 метр урт юм. Хачин аа, арвангурав гэдэг монголчуудын эрхэм бэлгэт тоо! Мэдээж, энэ сумыг эртний хүмүүс (? ) өрж байхад метрийн хэмжээ байгаагүй л дээ. Гэхдээ л...  Эсвэл би юм бүхнийг бэлгэ дэмбэррүү аваачиж хийх гээд байна уу? Сумны үзүүр уулын хормойд тулсан байх юм. Тэр сум юуг зааж байна вэ? Энэ юу вэ? гэж Даш, Явгаан, Зоя гурав надаас асууж байна. 

“Энэ сансар огторгуйтай холбоотой байж магадгүй” гэж би мэдэмхийрэв. Мэ­дэмхийрсний учир гэвэл тэнгэрийн дуран авайгаар авсан мөнх тэнгэрийн хуйл­ра­лын зургийг би “Хөрстөд гагц Чингис хаан буюу Хөх монголчуудын өлзий учрал” номдоо оруулж бай­сан болохоор хэлбэрээр нь таасан хэрэг. “Энэ сум юу зааж байна вэ?” гэж нөхөд маань надаас асууж байна. “Аа, энэ уулан дотор харь гарагийнхан сансрын хөлгөө нуусан байх аа” гэж би хошигнов.

Нөгөөдүүл маань бас “Нээрээ, юмыг яаж мэдэх вэ” гэсэн царайтай байна. Нээрээ, юмыг яаж мэдэх вэ! Наашаа ирэхийн өмнөхөн Хов­дын Мөнххайрхан су­манд явж байхдаа нэгэн буган чулуун хөшөөн дээр яг ийм дүрс сийлсэн байхыг үзэж зургийг нь авсан. Эрдэ­нэбаатар бид хоёр үүнийг сансартай л холбон ярилцаж байсан. Тэгтэл...Бид тэндээс Мон­голжин уулруу давхив. Монголжин уулын элгэн хадан дээр пуужингийн зураг бий гэж биднийг Орлигт очиход тосолцсон Орликийн дунд сургуулийн түүхийн багш залуугийн хэлсэн нь бас давхар бодогдож байвай. 

Гэвч Гэнэн хутагтын тамга нэрт уг зургийг олсонгүй. Ердөө будаг нь хатаагүй гэмээр бурханы мэлмий, маанийн үсэг л харагдав. Замд трак­тортай явсан халамцуу бу­риад нөхрөөс асууж, тэр мэднэ хэмээн эрэлцсэн бо­­­­ловч тэр бас олсонгүй. Гэвч уг пуужингийн зураг “Окинс­­кий район. Турис­­­­тичес­кая карта в фотог­ра­фиях”-д нийтлэгд­жээ. Мөн “Горная Ока” /”Уулын Аха”/ номд бас тэр зураг ор­сон байна. Уг зургийг үзээд бас л гайхав. Энэ тухай уул номд бичснийг товчхон танил­­цуулсу.

Дорнод Соёны хаданд (Монголжингийн эгц хясаан дээр) Шивирийн өөр газарт тааралддаггүй цорын ганц хадны зураг бий. Энэ хачирхалтай тэмдгийг анх 1858 онд Шивирийг судлагч П. А. Кропоткин анх олжээ. Зосоор зурсан энэ тэмдэг нь 20 метрийн өндөрт бие биеэсээ 25 метрийн зайтай байдаг байна. 20 метрийн өндөрт шүү! Бид дэндүү доогуур эрээд байж. “Эдгээр нь пуужин хэлбэртэй /сансрын хөлөг/ . Тус бүрдээ дээд үзүүртээ хөндлөн зураастай, зураасныхаа дор цэг бүхий. Баруун гар тал нь босоо тасархай тасархай зураастай” гэжээ. 

Миний харваас ерөнхий хэлбэр нь зууван. Нисдэг бөмбөрцөг гэмээр ч юм уу. Доод шувтан үзүүрийн доохонтой бас нэг цэг байна. Ер Холливудын зарим кинонд гардаг харь гарагийныхны хөлөг лүгээ төстэй аж. Энэ тухайтад эрдэмтэд ихээхэн маргалддаг байна. Монголын хан нар эрт үед Байгаль орчимд Бурханы шашныг дэлгэрүүлэхийн тулд Гэнэн хутагт гэдэг ламыг Ахын нутагт илгээсэн гэнэ.

Тэрбээр Сэлэнгээр дамжин, Байгаль хүрч, Ольхон аралд мөсөөр хүрч тэндээсээ Бага тэнгэсээр дайраад, Ангарын Балаганы тал орж, Ахад иржээ. Гэнэн хутагт Ахын голоор Монголруу буцах замдаа “айлгасан, сургасан” янз бүрийн бичиг /тарни, маанийн үсэг хэлж байгаа бололтой./-Г. А./ зурж үл­дээ­сэн. Эдгээрийг буриа­дууд “Гэнэн хутагтын тамга” гэж нэрлэдэг гэж М. Н. Хангалов XIX зууны сүүлээр бичсэн аж. 

Эдгээрийн нэг нь Монголжин уулын бичээс юм гэж уул домогт өгүүлдэг байна. Түүнээс арай хо­жуухан Г. Ц. Цыбиков уул зургийн утгыг “Зэндмэни там­га”/чандмани тамга/ гэж тайлсан юм байна. Уул номыг зохиогчид Гэнэн хутагтын домгийг үнэнд хамгийн ойрхон гэж бичжээ. Молхи миний үзлээр бол энэ нь Хангалов эрдэмтний дурдсан Гэнэн хутагтын зурсан тарни, маанийн үсэг харваас огт биш байна.

Мөн Цыбиков эрдэмтний дурдсан чандмани ч биш байна. Монголчууд чандманий оройг хэзээ ч уруу нь харуулж зурахгүй. Чингэвэл нүгэл болно. Энэ нь зосон зураг байна. Европын эрдэмтэд агуйн зосон зургийг 40 000-аас 4000 жилийн өмнөх үеийнх гэж үздэг. Манай эрдэмтэд Монгол дахь хадны зосон зургийг 8000-аас 7000 жилийн өмнөх гэж тоолдог доо. Үүнийг үл өгүүлэн өгүүлэхэд, миний бодлоор Кропоткиний саналыг эргэж үзүүштэй мэт. Ингэж хэлж байгаа минь их л бүдүүн зүрх юм даа. 

Над яагаад сонин юм тохиолдоод байгааг би мэдэхгүй. Түнхэнд Аршаан дээр ирсэн орой Явгаан бид хоёрыг Самайн Андрей гэж орос нэртэй гэж буриад эр биднийг гэртээ урьж цайлав. Сандал дээр нь сонины тасархай хэвтэж байсныг санаандгүй авч үзэв. Тэгтэл тэнд юу байсан гээ! Энэ сонинд “Шары-загадки” /“Бөмблөгө-оньсого”/ гэсэн гарчигтай өгүүлэл байх юм.

“Тэнгэрсийн гольф тоглодог газар”, “Харь гарагийныхны илгээмж” гэсэн жижиг гарчиг нүдэнд тусав. Оросын алдарт жуулчин Обручев Байгалийн орчимд хүний гараар бүтсэн юм шиг чулуун бөмбөлөгөтэй таараад “Тэнгэрсийн гольф тоглодог газар” энд байна гэж хэлсэн гэдэг. Зарим нь хорин см-ын голчтой, зарим нь хоёр метрийн голчтой бөмбөлөг Уст-Илимээс бас олдсон тухай тэнд өгүүлжээ. Түүнийг Сергей Волков гэдэг эрдэмтэн очиж судлаад, харь гарагийнхны илгээмж гэж үзсэн тухай өгүүлсэн байна.

Яг ийм бөмбөлгийг Коста-Рикад тариаланчид олсон гэсэн мэдээ буй. Эдгээртэй ив ижил аж. Тэгвэл хүний дайтай бус ч гэсэн тэврээд явж болох яг тийм бөм­бөлөгийг Сэнсийн талд би үзэж, сонихон болохоор нь зургийг нь авсан. Гэтэл энэ тухайтад айлын хаях гэж байсан сониноос олж уншиж байдаг.  Жигтэй биз? Тэгтэл “Чин­гис хааны узуур Дээд тэнгэ­рээс заяат төрсөн Бөртө Чоно ажгуу” гэсэн “Мон­голын нууц товчоон”-ы эхний өгүүлбэр чихэнд хангинаад болдоггүй.

Хий юм дуулдаг болж байгаа юм байх даа!  Сүүлийн үес дэлхийн эрдэмтэд /Америк, Орос, Германы/ Гэрэг домгийн Зэвс тэнгэрийг харь гарагийн хүн гэж тайлбарлах болж. Мисир газрын цацыг босгоход харь гаргийнхан аргыг нь зааж өгсөн гэх болж.  Бас харь гарагийнхан хүн төрөлхтний хөгжлийг ажиглаж, хазайх болоход нь засвар хийж байсан хэмээн тэд айлдах болж. Хачин шүү! Тэгвэл Алун гоогийн хэвлийд шингэсэн тэнгэрийн тэр гэрэл юу вэ? 

Одтой тэнгэр 

Орчиж бүлгээ.

Олон улс булха бүлгээ.

Орондоо үл орон 

Гөрлөлдөн бүлгээ

Хөрстэй этүгэн 

Хөрвөж бүлгээ.

Гүр улс булха бүлгээ.

Хөнжилдөөн үл хэвтэн

Хөрвөлдөн бүлгээ... тэр үед харь гарагийнхан хүн төрөлхтний хөгжлийг сайжруулах гэсэн юм биш байгаа...Нөгөө Аким чинь солиорчихож...гэж хэлэх хүн гарах л байх. Миний солиорох яах вэ, монголчууд маань саруул байвал! Би бол би л шүү дээ.  Оюун сэтгэлэг маань цойлоод огт оргүйд тэнэж явна уу? Хүний сэтгэл гэдэг хөх тэнгэр шиг хязгааргүй билээ л. Гэвч бусдын өөлөх нь падгүй юм даа, над. Хүний хэлэх хамаагүй юм даа, над. Үзэж харснаа, сонсож дуулснаа, уншиж барьснаа л эрэгцүүлэн эвлүүллээ, яадаг юм! Сэнсийн тал...Нэрийн утга нь сэнс мэт тэдгээр эргүүлгэн оршуулганд байгаа юм биш биз? Эргүүлгэ...Эргүнэ...

Сэнсын сондой талада

Соло, магтаал дуудахан

Согто, Хайдаб үбгэдүүд

Хаанабта? гэж Цэрэн­гийн Борис/Борис Сыренов/ гэдэг нэгэн буриад яруу най­рагч халаглан бичжээ. Үгүй нээрээ, тэр өвгөд хаачив аа? Уулзаж сайхан хуучлахсан!

...Бид “анчны гаргасан тоом”-оор мухиралдан мац­саар. Бүрэн хаан мөнгөн очис харвуулан, “энэ гурав маань яаж шуухан явна даа” гэж халиасаар. Өмнө явсан Даш ламтан гэнэт “хүрээд ирлээ” гэж зарлав. Нэгэн үзүүр тойр­тол нээрээ элгэн улаан хад моддын дунд цухуйж бай­вай. Цагаа харвал яг хоёр цаг явжээ. Алдарт нүхэн даваа...Мөнөөхөн анчны өөр ертөнцөд орж омог аймгаа аварсан нүхт хад... Харин Бөртө Чоно на­рын далан адуу, үхрийн ширээр хийсэн хөөргөөр хайлуулан гарч ирсэн хад мөн үү? Хадны нүхний байдлыг дороос нь буюу зүүн өмнө талаас нь үзвэл ханан хаднаа дөрөв таван метрийн өндөрт байх ажээ. 

Үргэлжлэл дараагийн дугаарт...

Хатагин Го. АКИМ

Read More

Буриадуудын угийн бичиг бүр Барга баатрын домгоор эхэлдэг

Буриадууд монгол угсаатны нэгэн бүл

"Буриадууд эдүгэ Орос, Монгол, Хятад, Австрали Улсад амьдардаг түүхэн өлгий голомт нь Соёны уулсаас Эргүнэ мөрөн, Байгал далайгаас Гурван гол хүртэл билээ. Буриадын бүрэлдэхүүнд түүхэн гарлын талаас нь авч үзвэл буриад, эхирэд, булгад, хорь түмэд, тавнан, сонгоол, авгад, атаган, хатагин, ашавгад, салжиуд, сартуул, юншэйбү хамниган, барга үзөөн хэмээх олон овгийн олон язгууртай бөгөөд тэр бүгд удам угсааныхаа аргамжийг мах цусаараа хэлхэн Монголын их гүрэнд нэгдэн улс гэрээ тэтгэж, түүх соёлын нэгдмэл их огторгуйд хувь заяагаа холбож явсан юм” гэж Бямбасүрэн гуай уран яруу тодорхойлсон нь бий.

“Дээд язгуурт Бөртэ чоно, гэргий Гоо-Маралын хамт тэнгис далайг гэтэлж ирээд Онон мөрний эх Бурхан Халдун ууланд нутаглаж, Батцагаан хүү төрүүлжээ” гэж Монголын нууц товчоо эхэлдэг. “Тэнгис далайг гэтэлж” гэдэгт судлаачид маргалдан санал зөрж, хол ойрын, харь өөрийн олон далай тэнгисийг нэрлэх нь бий. Үүнд: “Монголын зарим түүхчид Хөвсгөл нуур, Эгийн голын цаанаас ирсэн урианхай гаралтай хүмүүс гэх. Монгол Буриадын зарим түүхчид Байгал нуур, Сэлэнгэ мөрний цаанаас ирсэн булгачид, хэрэмчид гэдэг. Европын түүхчдийн дотор Иран Персээс гаралтай Несторян шашинтай хүмүүс гэж үзэх тохиолдол байдаг бол сүүлийн үед Японы зарим эрдэмтэд Япон тэнгисийг гаталж ирсэн гэж таамаглаж байгаа сураг ч гарлаа.” Сүүлийн хоёр таамаглалыг анхааралдаа авахгүй байж олох бизээ.

740-өөд оны үед түрэг, уйгарын хооронд болсон ширүүн байлдаан тулалдаанд монгол аймгууд уйгарын талд орж дайтаад хиар цохиулжээ. Үүнээс амьд үлдсэн монгол аймгийн Хиян, Никүт гэгч хоёрхүн Түргийн хаант улсын эзэмшлийн гадна орших үржил шимтэй Эргүнэ голын эрэгт ирж нутагшсан тухай домог байдаг. Хиян, Никүт хоёр алдарт боржигон овгийн буюу Бөртэ Чино Гоо Маралын дэд өвөг гэх.Гурван голын эхээр гол төлөв Хэнтий нуруу, Буйр нуур, Дорнодын хээр талын баруун хэсэгт нутаглаж хамаг монгол ханлигийн бүрэлдэхүүнд байсан монгол омог аймгийг язгуурын монгол гэх болжээ. Язгуурын монголд хиад ясны боржгон овгийнхон зонхилж, түүнээс хамаг монголын тэргүүн сонгогдож байв.” Чингис хаан нь тийнхүү хияд удмын боржигон овогтон үүссэн билээ.

Эрдэмтэн С.Ишбалжир, “Бөртэ-Чино, Гуа-Марал хоёр /IX зуун/ одоогийн Өвөр Монголын нутаг Эргүнэ голын хөндийд нутаглаж байгаад, Хайлар голыг гаталж, эртний алдарт Хөлөн буюу “Далай” нуурыг гэтэлж /тойрч/ Бурхан Халдунд нүүж ирсэн хияд овгийн хүн” гээд Чингисийн алтан ургынхны эзэмшил байсан “уугуул нутгийн гол мөрөнг” Бөртэ-Чино, Гуа-Маралын гэтэлсэн “тэнгис далай” гэсэн дүгнэлт хийжээ. Энэ дүгнэлт нь түүхэн үйлтэй тохирдог монгол үндэстний үүслийн тухай хияд овогтны домог, буриадын гарал үүслийн тухай олон хувилбараар байдаг хунгийн домог ба монголын нууц товчоотой гурамсан холбогдож байгаа үндэслэл сайтай таамаглал юм.

Бөртэ Чино, Гоо-Маралтай шадарлаж, хамгаалан тэднийг Бурхан Халдунд авчирсан түшмэлийг Барга баатар хэмээнэ. Буриадын угийн бичиг голдуу Барга баатраар эхлэдэг. “Барга нарын өвөг гэх Баеэгу аймаг VI-VII зуунд Хүлэн Буйрын баруун хөвөөгөөр нутаглаж байгаад XI зуунаас Байгаль нуурын зүүн эргээр нутаглаж байсан,“Баргужин төхөмийн эзэн Барга баатар нь түүхэн хүн бөгөөд “Монголын нууц товчоо”-ны VIII зүйлд гарах Баргудай мэргэн мөн хэмээдэг.Рашид-ад Дины бүтээл болон монголын түүхэнд Баргуд, Хорь, Тулас аймгууд харилцан ойр төслөг, нутаг нь Сэлэнгийн солгой этгээд, Баргужин төхөмд хамт байсан. Монгол угсаатны нэг бүл болох буриадуудын дээд өвөг Баргужин төхөмд аж төрж байсан. Одоо ч баахан орос маягийн сүүл төгсгөл авсан ч нэрээ хадгалсаар байгаа Баргузинский район бол нууц товчоо болон бусад түүхэн эх сурвалжид олонтоо дурдагддаг Баргужин төхөм мөн юм.

Барга баатар нь Олюудай түргэн, Буриадай мэргэн, Хоридай мэргэн гэх гурван хүүтэй байжээ. Олюудай түргэн уугуул нутаг Алтай нурууны өвөр Хан-Хөхийдөө буцаад дөрвөн Ойрдын элэнц болж, хоёр дүү Буриадай мэргэн Хоридай мэргэн нь эцгийн хамт үлдэж Байгал нуур орчмын овгууд удамласан. Хоридайгаас хорь түмэд үүссэн. Д.Бямбасүрэн: “Түүхийн сурвалж бичиг, домогт өгүүлэх нь Бөртэ чоныг бусарган самууны хөлөөс зайлуулж, тэнгис далайг гаталж Онон мөрний эхэнд авчирсан түшмэл Барга баатар Тайсон ноён гурван хүүтэй бөгөөд түүний Хорьдай хэмээх хүүгээс Хорь түмэд, Элюрдэй хэмээх хүүгээс эхирэд булгад, Гүр-буриад хэмээх хүүгээс нь буриад омог салбарлан гарсан” гэжээ. Г.Сумъябаатар: “Эрт урьдын цагт хонгирадын дээдсийн “Алтан цөгц” овогт төрсөн ах дүү гурав байжээ. Ахмад Зүрлэг мэргэнээс Хонгирад аймаг үүссэн. Удаах хүү Хувайширагаас Эхирэс, Олхнууд аймаг үүсэв. Гутгаар хүү Түсүбудугаас олон хүү төрж, Харнууд, Горлос, Элжигдэй зэрэг овог болов. Хорийн буриад зон Эхирис аймгаас гаралтай” гэх. Гурван хүүтэй нэг эцгээс салбарласан овгуудаас гарвалтай монгол буриадууд нэг үндэс угсаатай гэсэн санаа давтагдаж байна.

Хорь түмэдийн дэд өвөг Хоридай мэргэн Шаралдай, Нагаадай,Баргужин гэсэн гурван эхнэртэй байжээ. Анхны эхнэр Шаралдай нь Галзууд, Хуасай, Хүбгүүд, Гушад, Шарайд хэмээх таван хүү, удаах эхнэр Нагаадай нь Харгана, Худай, Бодонгууд, Хальтан, Цагаан, Батанай гэсэн зургаан хүү төрүүлжээ. Гутгаар эхнэр Баргужин гуа нь ганц охин төрүүлсэн гэх. Хоёр хатны 11 хөвгүүд үржсээр "хорь 11 эцэг" хэмээх хорь буриадын үндсэн овгийг үүсгэсэн. “Хус модон сэргэтэй, хун шувуу гарвалтай, хорь арван нэгэн эцэг” гэсэн буриад хэллэгт гарах хорь 11 овог ийнхүү үүсчээ. Оросын Ага буриад нь дээрх хорь арван нэгэн эцгийн Худай, Гушад, Батанай ороогүй Ага найман эцгийн гэгдэх овог үүссэн болно.

Хоридай мэргэний ганц охин төрүүлсэн эхнэр нь Баргужин гуа. Охин буриад заншлаар угийн бичигт бичигдсэнгүй. Баргужин гуа хатныг ууган, отгон хатан байсан талаар судлаачид маргалддаг ч, түүний төрүүлсэн ганц охин нь Алун гуа гэдэгт санал нийлдэг. Хоридай мэргэн хэдийнээ нас бие гүйцэж айл гэртэй болсон 11 хөвгүүд, хоёр ахмад хатдаа нутагтаа орхиод, бага хатан Баргужин гуа охин Алун гуаг авч Бурхан-Халдунд нүүсэн гэдэг.

Буриадуудын хун шувуу гарвалын тухай олон домог байдаг. Үүнээс Ү.Дашнямын тэмдэглэсэн домгийг толилууьяа: Хоридай мэргэнБайгал далайн эрэгт явж байгаад нэгэн сонин зүйлийг үзэв гэнэ. Тэнгэрээс нисч ирсэн хун шувууд далайн эрэгт буухдаа, үзэсгэлэнт охид болон тэдний далавч сэлт нь гоёмсог нөмрөг болов хувирч,тэнгэрийн охид усанд сэлж, зугаацаж ханаад, өөр өөрийн нөмөргийг өмсөн дахин хун шувууд хувилан тэнгэрийн орондоо буцдаг болохыг Хоридай мэргэн эргийн зэгсэн дотроос сэм ажиглан мэджээ. Хоридай мэргэн таалагдсан бүсгүйн нөмрөгийг нууж, хөөрхий хунг далавчгүй болгожээ. Ийнхүү тэнгэрийн охин газрын хүний гэргий болон олон хүүхэд төрүүлж дээ. Хүн, “хун” хоёр амьдарсаар цагийн урсгалд хоёул хөгширчээ. Нэг өдөр эхнэр нь шимийн архи нэрэхээр тогоондоо бүхээгээ тавьж, Хоридай тогоо бүхээг хоёроо тугалын балингаар шавж байтал эхнэр нь миний нөмрөгийг үзүүлээч гэжээ. “Олон хүүхэдтэй, өтөлсөн энэ яав гэж” гэж бодоод авдарандаа хав дараад бараагий нь ч харуулдаггүй байсан нөмрөгий нь гаргаад өгчээ. Гэтэл эхнэр нөмрөгөө нөмөрч байснаа, хун болон гэрийн тоонон дээрээ гарч “ган гун” дуугарсаар дээш нисэж дээ. Хоридай мэргэн түүний хөлнөөс шаваас хийж байсан халтар гараараа зуураад тогтоож чадалгүй хоцорчээ. Хунгийн хөл хар байдаг нь ийм учиртай гэнэ. Хоридай мэргэн гурван эхнэртэй байсны аль нь “хун” гарвалтай байсныг хэлэхэд бэрх.

“Онон, Хэрлэн, Зүлх, Минж зэрэг олон голуудыг товчлох нурууны баруун үргэлжлэл болох Охид хүүхэд хэмээх нэгэн их өндөр уул бий. Түүний ар доороос хун их цуглардаг Хунгийн гол хэмээх их гол урсаж гараад Шарулин хэмээх гол лугаа нийлж Зүлх гол болон умард тийш урсана. Үүнд дээр дурьдсан Эригний хун хэмээгч нь эрхбиш үүнийг хэлсэн мэт” гэж түүхч А.Амар тэмдэглэсэн нь бий. Хүн, “хун” хоёр яаж амьдардаг байна” гэсэн асуулт гарах уу? Хун шувууд цуглардаг уугуул нутаг Эргүнэ хунгаас хувь тавилангийн эрхээр нүүн явахдаа нутгаа санагалзан “Хун шувуун гарвалтай” гэдэг болсон бизээ. Хун шувууны ханьдаа үнэнч чанар, цэвэр ариуныг билигдсэн цагаан өнгө зэрэг нь буриадын тэнгэр шүтлэгтэй сүлэлдэн хунгийн домгийг бий болгосон болов уу. Тэнгэрийн охин-хун шувуу тэнгэртээ буцсан санаагаар “тэнгэр язгуурт” Алун гуа нутаг буцсаныг хэлсэн ч байж болох юм.

“Махан тэжээлт “Бөртэ-Чоно”, өвсөн тэжээлт “Гуа-Марал”-ыг барьж идээгүй нь сонин” гэж гэж францын түүхч Мишель Хоанг егөөдсөн байдаг. Түүхч А.Амар: “Бөртэ-Чино нь мөн тэр үед ирсэн буюу эсвэл уулаас хүннү, сяньби, тобануудын хамт сууж байсан алин боловч нэгэнт монгол хүн. Тийн атал, зарим нэгэн түүхчнээс монголчууд нь өөрсдийн гарлыг чоно ба марал хэмээх адгуус амьтнаас гарав хэмээдэг хэмээн, Бөртэ-Чоно, Марал хэмээхийг адгуус мэтээр бодож өгүүлдэг байна. Энэ нь Чино, Марал хэмээх нэрээс сэжигдсэн хэрэг бололтой. Монголчуудын заншлаар эдгээр болбоос, хүнд чоно ба марал хэмээх нэр цол өгөх нь тэр үед байтугай одоо ч байх амуй. Марал хэмээх нь бас одны нэр тул монголчууд одон гаригаар их л нэрлэдэг болой” гэж дээрх түүхэн хүмүүсийн нэрс адгуус амьтантай холбоогүй болохыг өгүүлдэг. Ер нь билигдлийн чанартай тотемийн амьтад дэлхийн олон үндэстний үлгэр домогт гардаг агаад тухайн үндэстэн ястны үзэл бодол, гоо сайхны мэдрэмжийг л эдгээр үлгэр домог илэрхийлдэг. Байгалийн хатуу ширүүнтэй тэмцэлдэн амьдардаг нүүдэлчин монголчуудад чоно нь эр зоригтой, хүч чадалтай ухаалаг араатан, согоо марал нь үзэсгэлэн гоо төгөлдөр хийгээд цоглог хурдан амьтанд тооцогдож, билигдлийн тотем болсныг үгүйсгэх аргагүй.

Буриадын гарал үүслийн талаарх домогт олон хувилбараар байдаг хунгийн тухай домгоос үзсэн ч, тэд хун шувуу элбэгтэй Эргүнэ голын саваар нутаглаж байгаад, хожмоо Байгал нуур руу нүүсэн баргуд, хорь түмэд аймгаас буриадууд үүссэн гэдэгтэй санал нэг байна. Буриадууд эртнээс хамаг монгол ханлигийн түүхэн өлгий нутаг Соёны уулсаас Эргүнэ мөрөн, Байгал далайгаас Гурван гол хүртэл өөрөөр хэлбэл Гурван голын эхээр гол төлөв Хэнтий нуруу, Буйр нуур, Дорнодын хээр талын баруун хэсэгт амьдарсаар иржээ. Тэгэхээр түүх үүсэл нэгтэй, зан заншил төстэй, шашин шүтлэг ижил, хэл соёл, ахуй адилхан буриадууд яах аргагүй монгол угсаатны нэгэн бүл мөн.

Буриадын нэрийн тухайд: Буриадуудын угийн бичиг бүр Барга баатрын домгоор эхэлдэг, түүнчлэн хамаг монголын бүрэлдэхүүнд байсан барга, хорь түмэд аймгуудаас буриад зон үүссэн гэж түүхчид үздэг тул “Баргут” үгнээс “буриад” нэр үүссэн байхыг үгүй гэхийн газаргүй. Чоно тотемтэй монгол болон буриад аймгууд түрэгийн ноёрхолд байх үест тэднийг чоно буюу “бурет” хэмээн нэрлэж байжээ. Эртний түрэгээр чоныг “буре” гэдэг нь бурет буюу улмаар буриад болсон гэх санаа ч бас үнэмшилтэй. Мөн ойн иргэдийн тоонд багтаж явсан санааг гаргасан бургасныхан буюу “бураад” гэсэн үг гэсэн тайлал байдаг. Сибирьт цагаан хаант Оросын нэвтрэх анхны давалгаанаар “харь үндэстэнд” хандах оросын бодлого эеврүү байж, татвар төлөхийг зөвшөөрснийг “брат” буюу “буриад”, татвар төлөөгүйг “монгол” гэж ялган бүртгэж харь гажууд нүүдэлчид гэлгүй хандаж байсан үед, орос хэлний “брат” үгийн сунжирсан дуудлага “буриад” болсон гэдэг шинэ үеийн түүхтэй холбогдон гарсан ойлголт хамгийн түгээмэл хувилбар. “Монгол угсаатны нэг салаа мөчир болох буриадын угсаа гарвал болон нэрийнх нь үүслийн асуудал ээдрээтэй бөгөөд эдүгээ болтол нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн тайлбарлал үгүй билээ.

Гангаа

Д.Бямбасүрэн “Буриад түмний гарал үүсэл, түүхэн замналын зарим асуудал”

С.Ишбалжир “Бөтрэ-Чоногийн нутгийн эрэлд”

Г.Цэрэнханд “Монгол угсаатны түүхэн хөгжлийн зарим асуудал”

А.Пунцаг „Баргужин төхөм нутгийн овог аймгийн тухай "

Г.Сумъяабаатар “Буриадын угийн бичгээс”

Мишель Хоанг “Чингисхан” след в истории

Ц.Төрбат “Буриад гэх угсаатны нэрийн тухайд”

Read More

УГ ГАРБАЛ ТУХАЙ

Read More

логоны тайлбар

Логоны тайлбар:

1. Нисэж буй хоёр хос цагаан хун -  “Хус модон сэргэтэй, хун шувуу гарвалтай, хорь арван нэгэн эцэг” ...

2. Бугын арван нэгэн салаа эвэр ээр -  "хорь 11 эцэг"...

3. Чоно -  Бөртэ Чино, Гоо-Маралтай шадарлаж, хамгаалан тэднийг Бурхан Халдунд авчирсан түшмэлийг Барга баатар хэмээнэ...

Read More